نجوم پارسی

آتش بازی آسمان شب در راه ...

بارش شهابی جوزایی

نویسنده : پدرام محمد طاهری

شبهای سرد و طولانی آخرین روزهای فصل پاییز همواره یادآور ساعاتی بیاد ماندنی برای رصدگران آسمان شب وبخصوص ستاره شناسان آماتور است . در کاروانسرایی قدیمی درست در میان کویر ، با آسمانی پر ستاره تر از همیشه  در بالای سرتان ، نشسته اید و مشغول نوشیدن یک قهوه داغید که ناگهان گوی آتشینی در میان ستارگان پر شمار آسمان از مقابل چشمانتان در عرض چند ثانیه میگذرد و هنوز اثر نور خیره کننده اش در آسمان محو نشده که تیر درخشان دیگری پهنه ی پرستاره آسمان را خراش میدهد . اگر پیگیر رویدادهای نجومی آسمان شب باشید و یا اینکه علاقه مند به رصد بارشهای شهابی ، بدون شک بایستی چنین ساعات دل انگیزی را در زیرآسمان پاییزی آذرماه تجربه کرده باشید که البته ره آوردیست از بارش شهابی جوزایی .

بارش شهابی  جوزایی همه ساله بین روزهای 17 تا 27 آذر ماه ، آسمان شب را آماج شهابهای سفید رنگ خود قرار میدهد و در بیست و سوم آذر به اوج خود میرسد و میتوان بیش از 100 شهاب درهر ساعت  را زیرآسمانی تاریک مشاهده کرد . امسال نیز این بارش شهابی پربارآسمان شب  خود را برای روزهای پایانی آذر آماده میکند . اما از طرفی امسال حضور ماه بدر در آسمان ، آنهم در نزدیکی کانون بارش قدری رصدگران بارشهای شهابی را دلسرد کرده است و شاید تعداد بسیاری از تیرهای آتشین این بارش در فروغ نور ماه رنگ ببازند . با این وجود  به سبب پر بار بودن بارش شهابی انتظار میرود که بتوانید در رصدگاه های مناسب و با فاصله چند ده درجه ای از کانون بارش  تعداد قابل قبولی از شهابها را مشاهده کنید .

تصویر 1 : وضعیت کانون بارش شهابی و ماه  در شامگاه 23 آذر

در شب اوج بارش یعنی شامگاه 23 آذر ماه ، کانون بارش ( که در 1.7 درجه ای ستاره کاستور قرار دارد ) به همراه صورت فلکی دوپیکرو البته  'ماه 15 روزه '  حوالی ساعت 19 به وقت مرکزی ایران بر فراز افق شرقی آسمان نمایان خواهد بود و از این حیث کانون بارش فاصله ظاهری خوبی با خورشید خواهد داشت رفته رفته با تاریک تر شدن آسمان میتوانید شاهد نخسیتن تیرهای آتشین بارش باشید . همچنین توصیه میکنیم که برای مشاهده شهاب های کشیده تر و البته واضح تر و به علاوه دور کردن نور مزاحم ماه از میدان دیدتان در حوالی 40 الی 50 درجه ای کانون بارش را جستجو کنید و اگر نور ماه دیدتان را مختل میکند میتوانید حتی پشت به ماه نیز به رصدتان ادامه دهید و با وجود کاهش اندک  تعداد شهاب ها در این دید میتوانید شهابهای کشیده تری را نظاره گر باشید . با نزدیک تر شدن به حوالی نیمه شب و همچنین بامداد 24 آذر بر تعداد شهابها افزوده خواهد شد و  میتوانید در بازه های زمانی مختلف شاهد اوجهای غیر قابل پیش بینی بارش باشید . اما از سوی دیگر با افزایش ارتفاع کانون بارش ، ماه نیز پهنه وسیع تری از آسمان را نورافشانی میکند و ثبت شهاب ها قدری مشکل خواهد شد . طبق پیش بینی های انجام شده در حوالی ساعت 2:30 دقیقه بامداد ( به وقت مرکزی ایران ) اوج اصلی بارش آغاز خواهد شد و درهر ساعت میتوانید بالغ بر 120 شهاب را مشاهده کنید * .

بعد از آن هرچه به صبحگاه نزدیک میشویم از تعداد شهاب ها کاسته خواهد شد . با این حال ممکن است همچنان شاهد شدت گرفتن مقطعی بارش نیز باشید و همراهی آن با کاهش ارتفاع ماه تا ابتدای صبحگاه میتواند یاری دهنده شما برای استفاده هر چه بهتر از این رویداد زیبا باشد .

* لازم به ذکر است که برای پیش بینی اوج بارشهای شهابی معیار و شاخص دقیقی وجود نداشته و از این حیث ممکن است که در تعیین زمان و مقدار دقیق اوج بارش قدری نا هماهنگی مشاهده شود .

جدول 1- مشخصات بارش شهابی جوزایی امسال 

بارش را ثبت کنید !

وظیفه ی شما به عنوان یک ستاره شناس آماتور و رصدگر آسمان همواره این خواهد بود که آنچه را  مشاهده میکنید ثبت نمایید پس دست بکار شوید و یک تیم ثبت بارش را تشکیل دهید. بخصوص اگر در خارج از شهر و در محیطی ایده آل رصد میکنید میتوانید با کمک 4 یا 5 نفر از دوستان خود ، آسمان را به طور کامل  پوشش داده و هر یک از آنها را مسئول نظاره ی بخشی از آسمان کنید ( شمال ,   جنوب و ... )  همچنین یکی از دوستانتان را نیز مسئول ثبت اطلاعات قرار دهید و یا اگر میخواهید حتی یک شهاب را هم از دست ندهید بجای آن از یک ضبط صوت و یا سیستم ضبط صدای تلفن همراهتان برای ثبت اطلاعات بهره  بگیرید.

آنچه که باید در هنگام دیدن یک شهاب بدان دقت کنید مواردی نظیر میزان درخشندگی ، مدت دوام ، رنگ و... هر شهاب است . جدول زیر نمونه یک جدول ثبت بارش شهابی است که میتوانید در شب بارش از آن استفاده نمایید .  

زمان بارش : بهتر است هر یک از افراد به یک زمان سنج دقیق دسترسی داشته باشند که پیش از آغاز ثبت با دیگر زمان سنج های دوستانتان تنظیم شده باشند و به محض مشاهده شهاب زمان آنرا ثبت نمایند .

قدر ظاهری : برای ثبت قدرظاهری شهاب ، در آسمان چند ستاره را که قدر ظاهری آن ها را میدانید در نظر بگیرید و قدر شهاب ها را برحسب آنها تخمین بزنید .

طول رد شهاب : به محض آنکه یک شهاب را در آسمان رویت کردید نقطه ی آغاز و نقطه ای را که به آن ختم میشود در نظر بگیرید. این فاصله  طول رد شهاب خواهد بود که  معمولا با مقیاس درجه ثبت میشود . برای اندازه گیری میتوانید روش معمول رصدگران یعنی کمک گیری از انگشتان را مورد استفاده قرار دهید .

مدت دوام  : یکی دیگر از فاکتورهایی که باید به آن توجه کنید مدت زمان حضور شهاب در آسمان است که بر حسب ثانیه بیان میشود . شاید برای نخستین بار لازم باشد از یک کورنومتر استفاده کنید و به محض رویت شهاب دکمه شروع آن را فشار دهید و پس از خاتمه ، زمان را ثبت نمایید اما با چند بار تکرارمیتوانید بطور ذهنی و حدودی نیز این کار را انجام دهید .

صورت فلکی : درج صورتی که میزبان شهاب بوده است نیز جز فاکتورهای ثبت محسوب میشود . اگر سرعت لازم برای تشخیص صورتهای فلکی را در آسمان ندارید  بد نیست که پیش از شروع ثبت نگاهی به نقشه هایتان بیاندازید تا هنگام ثبت، بسرعت ، صورتهای فلکی که شهاب ها از میان آنها گذر می کنند  را شناسایی کنید .

نوع شهاب : در طول شب ممکن است شهابهای دیگری را هم ببینید یعنی این امکان وجود دارد که برخی از شهاب هایی که در آسمان رویت میکنید جزو این بارش شهابی نباشند و شهابی سرگردان به حساب بیایند . تشخیص این فاکتور چندان مشکل نیست کافیست که خلاف جهت حرکت شهاب را امتداد دهید اگر به نقطه ی کانون بارش رسیدید شهاب جز بارش خواهد بود  در غیر این صورت جز شهابهای متفرقه محسوب میشود .

آذرگوی : اگر خوش شانس باشید میتوانید چند آذرگوی را هم درشب رصد ، مشاهده کنید که بایستی آنرا نیز در جدول ثبت منظور نمایید .

رنگ شهاب : شاید یکی از بحث برانگیز ترین نکات در مورد ثبت بارش ، رنگ شهاب ها باشد و همیشه هنگام ثبت رنگ آنها ، اختلاف نظر سایر رصدگران باعث سردرگمی شما میشود اما نگران نباشید  این مشکل برای غالب رصدگران وجود دارد چون وجود شما در یک محیط تاریک ( کور رنگی چشم انسان در تاریکی ) و گذرسریع شهابها قدری کار را دشوار میکند ولی به هر حال درج رنگ شهاب را در فهرست ثبتتان فراموش نکنید .

شاید در نگاهی کلی ثبت این تعداد فاکتور آنهم در مورد یک شهاب قدری مشکل به نظر برسد اما مطمئن باشید که در طول ثبت این بارش سرعت عملتان  به طرز باورنکردنی افزایش خواهد یافت و همچنین برای بارش های شهابی دیگر با تجربه و سرعت بیشتری عمل خواهید کرد .

تصویر 2 : گذر یک تیر آتشین از نزدیکی صورت شکارچی

عکاسی از بارش

عکاسی از بارش شهابی نیز یکی دیگر از فعالیتهای هیجان انگیزی است که میتوانید در شب بارش انجام دهید . کافیست نقطه ی مناسبی از آسمان را نشانه بروید و همان روند همیشگی عکاسی نجومی ( بصورت  ثبت رد ستارگان یا TRACE )  را طی کنید و منتظر عبور شهاب ها از میدان دید دوربینتان باشید . اگر خوش شانس بودید و شهابی از مقابل دوربینتان عبور کرد پس از چند ثانیه دکمه دکلانشمنت را رها کرده  و سپس به سراغ نقطه ی دیگری ازآسمان بروید .

برای آنکه شانس بیشتری در ثبت تصویر شهاب ها داشته باشید بهتر است که از لنزهای تله و بزرگنمایی استفاده نکنید و سعی کنید تصویر بازی را از نقطه مورد نظرتان تهیه نمایید.

تصویر 3 : شاید بهتر باشد که ستاره قطبی را در مرکز دید دوربین ( دور قطبی) قرار دهید تا با گذر شهابی از مقابلتان چنین عکس زیبایی ثبت شود .

رصد بارشهای شهابی یکی از هیجان انگیز ترین تجربه ی رصدگران آسمان محسوب میشود بخصوص آنکه رصدتان در زیر یک آسمان تاریک و عاری از آلودگی های نوری و جوی باشد . پس اگر شما هم علاقه مند به تجربه چنین رویداد زیبایی هستید بد نیست که ساعاتی را در زیر یک آسمان کویری یا کوهستانی به نظاره این آتش بازی آسمان شب بنشینید . در ضمن یادتان نرود که روز های پایانی فصل پاییز را سپری میکنیم و سرمای هوا بخصوص در مناطق  کویری و کوهستانی  انرژی شما را تا هنگام صبح به هدر خواهد داد پس حتما" به همراه خود لباس گرم کافی ، شکلات و همچنین نوشیدنی گرم داشته باشید تا انرژی شما در طول شب رصد حفظ شود .

برایتان آسمانی صاف و پر ستاره را آرزومندیم !