نجوم پارسی

دنباله دارها

مریم جعفرآبادی

ستارگان دنباله دار بر خلا ف اسم شان به هيچ وجه ستاره و منبع توليد انرژی نيستند و نامگذاريشان فقط به دليل شکل ظاهريشان است که مثل ستاره ای هستند که دنباله ای داشته باشد ، به طوری که واژه  comet از کلمه يونانی kometes   به معنی مو و سر گرفته شده است.

اين ستارگان جابجا شونده با وجود چهره تماشايی شان که به سرعت تغيير می کند و کاملا" غير متناوب و نامنظم به نظر می رسند ، نشانی از ترس و خرافات بودند و ظهور ستارگان دنباله دار را علامتی از اتفاقی بزرگ و نا خوشايند می دانستند.

دنباله دارها کره ها يی از گاز و غبار هستند. هنگامی که اين کره ی منجمد به خورشيد نزديک می شود، در اثر تصعيد گاز ها و غبارها، هاله ای مه آلود در اطراف جسم اصلی دنباله دار(هسته) و دمی بلند در اطراف آن تشکيل می دهند.

معمولا" هر دنباله دار از سه بخش تشکيل شده است:

۱)هسته با قطر چند کيلومتر (که به طور مستقيم قابل مشاهده نيست ): کره ای از يخ و گازهای منجمد(با ابعاد ميکرو متر)

۲ )گيسو که توده سحابی مانند سر دنباله دار است با قطر چند صد هزار کيلومتر که به کمک بر همکنش با تابش خورشيدی قابل آشکار سازی است.

۳ )دنباله: برای يک دنباله دار دو نوع دنباله تشخيص داده شده است :

الف)دنباله گرد و غبار که در انعکاس نور خورشيد، زرد کمرنگ ديده می شود و همان طيف خورشيد را دارد .

ب)دنباله پلاسما (دنباله يوني) که به دليل وجودمنوکسيد کربن يونيزه (co+  )  آبی ديده می شود.طول دنباله ممکن است به صدها ميليون کيلومتر برسد.در قرن هفدهم، با کارهای اساسی کپلر ، نيوتون وهالی مشخص شد که حرکت های عجيب دنباله دارها از همان قوانين حرکت سيارات پيروی می کنند. هالی با   ادامه ی کار موفق شد دوره ی تناوب و مدار   دنباله دار درخشانی را که بعدها به نام   خودش معروف شد تعيين کند و مشخص شد که اين   همان دنباله داری است که از سال ها قبل از   ميلاد به طور تقريبا منظمی با دوره ی   تناوب ۷۶سال رصد ميشده است.  مدار بيشتر دنباله دارها بيضی بسيار کشيده(با خروج از مرکز بيشتر از ۰/۹)است.مدار بعضی ديگر سهموی و يا هذ لولی است که دنباله دارهای غير متناوب محسوب می شوند .گاهی از اوقات ممکن است مدار دنباله دار به دليل گرانش سيارات بزرگی مثل مشتری تغيير کند. مثلا" دنباله دار بلند دوره به يک دنباله دار کوتاه دوره و با خروج از مرکز کمتر تبديل شود و  يا گرانش شديد  موجب تکه تکه شدن دنباله دار شود.(مثل دنباله دار شوميکر- لوی ۹).در سال ۱۵۳۸ ميلادي   يک پزشک (Jerome Frascator)  متوجه شد که دنباله ی دنباله دارها در خلاف جهت خورشيد قرار دارد . در قرن هفدهم کپلرعلت آن را فشار تشعشعی  خورشيد مطرح  کرد .مقدار فشار تشعشعی خورشيد به اندازه و ترکيب شيميايی ذره بستگی دارد. مثلا"  دنباله ی دنباله دار«  آرند-رولند« به دليل داشتن ذرات  گرد و غبار بزرگتر از حد معمول(در ابعاد ميلی متری)و فشار تشعشعی  ضعيف  در امتداد خورشيد نبود .اما بر سر ذرات گرد و غبار چه می آيد؟ذرات کوچکتر به وسيله تابش تشعشعی در فضای بين سيارات و ذرات بزرگتر در مدار دنباله دار منشاء پخش می شوند و منشاء بارش های شهابی می گرد ند. مثلا" بارش شهابی بر ساووشی که در حوالی ۲۱و۲۲ مرداد به اوج می رسد مربوط به ذرات دنباله دار « سويفت-تاتل»است.

 چگالی متوسط دنباله دار1gr⁄ cm3 است بنا بر اين فشار تشعشعی خورشيد نمی تواند تشکيل دنباله پلاسما را توضيح بدهد. دنباله پلاسما از دنباله گرد و غبار بزرگتر است. و طول آن به صدها ميليون کيلومتر می رسد. در سال ۱۹۵۱ يک اختر شناس آلمانی به نام« لودويک بيرمن»  پيشنهاد کرد که پلاسمای خورشيدی که با سرعت بسیار زياد از خورشيد خارج می شود منشاء تشکيل دنباله ی پلاسما است. باد خورشيدی مخلوطی از پروتون ها و الکترون هايی است که سطح خورشيد را ترک می کنند و تقريبا" با سرعتkm/s ۴۰۰ حرکت می کنند. چگالی اين ذرات در فاصله ی مدار زمين ۱ تا ۱۰ ذره در سانتی متر است.

در سال های گذشته مطالعه ی دنباله دارها خيلی مورد توجه قرار گرفته است. چون هر تئوری که شکل گيری منظومه ی شمسی را توضيح بدهد بايد تشکيل هسته های دنباله دار را توضيح بدهد .در سال ۱۹۵۰ يک اختر شناس هلندی به نام يان اورت  با مطالعه ی آماری چهل و شش دنباله دار بلند دوره ( با دوره تناوب بيش از ۲۰۰ سال ) متوجه شد که اين دنباله دارها از تمام جهات به سوی خورشيد می آيند بنابراين منبع شان بايد کره ای پيرامون خورشيد باشد و از آنجايی که مدار اين دنباله دارها بسيار کشيده است پس اين کره می بايست دور باشد. او اين موضوع را مطرح کرد که خرده سيارات باقيمانده از سحابی اوليه منظومه شمسی به صورت کره ای، منبع دنباله دارها است. با محاسبات انجام شده اين منطقه( که امروزه ابر اورت ناميده می شود) بايد در فاصله۲۰۰۰۰ تا۱۰۰۰۰۰ واحد نجومی باشد. شايد تعداد دنباله دارهای ابر اورت به دو تريليون برسد. در طول عمر منظومه ی شمسی حدود ۵۰۰۰ ستاره از محدوده ی کمتر از۱۰۰۰۰۰ واحد نجومی خورشيد گذشته اند. در چنين وضعی يا دنباله داری توانسته از مدار گرد شش به دور خورشيد خارج شده باشد و در فضای بين ستاره ای سرگردان شود ويا به سوی خورشيد حرکت کند. بعضي دنباله دارها يا به خورشيد برخورد مي كنند و يا چنان نزديك مي شوند كه منفجر مي شوند اين دنباله دارها Sungrazers ناميده مي شوند . 

اما دنباله دارهای کوتاه دوره، تقريبا" در صفحه ی منظومه ی شمسی حرکت می کنند پس منبع آنها نمی تواند ابر اورت باشد. اختر شناسان منبع آنها را قرصی سطح در ورای مدار نپتون (۳۵ تا۴۰ واحد نجومی ) می دانند که ممکن است تا فاصله ۱۰۰ واحد نجومی گسترده شده باشد. جمعيت اين کمربند چند صد ميليون تخمين زده می شود.حدود ده سال پيش (۱۹۹۲ م. ) دو اختر شناس سياره ای از دانشگاه هاروارد موفق به کشف ۲۰ عضو از اجرام اين کمربند ( کمربند کويي پر ) شدند.

کشف دنباله دارها

کاشفان دنباله دارها اغلب آنها را در فواصل دور از خورشيد کشف می کنند . معمولا" در آن فاصله دنباله دار، دنباله واضحی ندارد و فقط گيسوی آن به شکل سحابی محو و کوچکی ديده می شود. پس از مطمئن شدن از اينکه جسم رصد شده سحابی يا کهکشان نيست ، بايد منتظر ماند تا جابه جايی در آن مشاهده شود. ضمنا" بايد از نزديک شدن دنباله دارهای تناوبی و مکان آنها با اطلاع بود تا اشتباهی رخ ندهد. کشف دنباله دارها کار سخت و طاقت فرسايی است. آمارها نشان می دهد که معمولا" هر رصد کننده ( با امکانات مطلوب ) برای کشف اولين دنباله دار خود به طور متوسط۴۰۰ ساعت کار رصدی انجام می دهد.

عبور از مدار يك دنباله دار :‌ رگبار شهاب يا شهاب باران

گاهي زمين از ميان مدار بعضي دنباله دارها مي گذرد . در اين هنگام ذرات دور دنباله دار ( مثل سنگ ها و… )زمين را بمباران مي كنند و در جو زمين مشتعل مي شوند .اين پديده را رگبار شهاب مي نامند و شهاب هاي زيادي در زمان نسبتاً كوتاهي در مسيرهاي تقريباً موازي به جو زمين برخورد ميكنند .زمان هر رگبار شهاب در هر سال را مي توان پيشگويي كرد نام رگبارهاي شهاب برگرفته از صورت فلكي منشأ آنها است رگبار شهاب بزرگ جديد ( يك طوفان شهاب ) رگبار لئوفيد نوامبر 1999 بود و انتظار مي رفت كه هزاران شهاب سنگ در هر ساعت داشته باشد .

چند دنباله دار مهم

 دنباله دار هالي :

 دنباله دار هالي يك دنباله دار دوره اي ( متشكل از گاز منجمد و غبار ) است . كه به دور خورشيد مي گردد . اولين بار در 240 قبل از ميلاد در چين ثبت شد . اما ادموند هالي اولين كسي بود كه دوره اي بودن آن را تشخيص داد . آخرين بار در 1986 ديده شد و بار ديگر در 2061 مشاهده خواهد شد . دوره تناوب آن 76 سال است وقتي كه زمين از مدار هالي ( هر سال دوبار ) مي گذرد . رگبار شهاب اتا اكواريدس و اريونيدس اتفاق مي افتد .

شوميكرلوي 9 ( SHOEMAKER-LEVY9 ) 

شوميكرلوي 9 ( SL-9 ) يك دنباله دار با دوره تناوب كوتاه است كه توسط زوج كارولين شوميكرو ديويد لوي كشف شد وقتي دنباله دار به مشتري بسيار نزديك شد نيروهاي جاذبه اي مشتري بخشي از آن را از آن جدا كردند و قطعات جدا شده آن در طي 6 روز در ماه جولاي 1994 به مشتري اصابت كردند كه اشتعال بزرگ اتمسفر مشتري از زمين ديده مي شد .

دنباله دار لينير COMET LINEAR

دنباله دار لينير معرفي شده به نام C/1994 ( LINEAR ) دنباله داري بود كه وقتي به خورشيد نزديك شده از بين رفت . هسته منجمد دنباله دار وقتي كه از نزديكي خورشيد در جولاي 2000 عبور ميكرد تجزيه شد . گرماي زياد خورشيد و از بين رفتن اين دنباله دار مؤثرتر از نيروهاي جاذبه اي خورشيد بود .

دنباله دار هال – باپ HALE – BOPP COMET

هال باپ ( معرفي شده به نام C/1995 S4 ) يك دنباله دار دوره اي است كه به دور خورشيد مي گردد و براي اولين بار در 23 جولاي 1995 مشاهده شد . و توسط دو ستاره شناس آماتور به نامهاي آلن هال ( از نيومكزيكو )‌و توماس باپ ( از آريزونا ) كشف شد . اين دنباله دار شعاعي در حدود 40 كيلومتر دارد و زمان گردش آن 4/11 ساعت است و در 1997 براي آخرين بار ديده شده و ديدار بعدي آن در سال 4377 خواهد بود . دوره گردش آن 2380 سال است . 

دنباله دار هاي ديگر

حدود 600 دنباله دار تا به امروز مشاهده شده اند و يك دو جين دنباله دار هر سال كشف ميشوند اغلب دنباله دارها دوره هاي بسيار طولاني ( بيشتر از 200 سال ) دارند .

Www.ngdir.ir

Nssra.netfirms.com